Ystad Lleuar

Oddi ar Cof y Cwmwd
Neidio i: llywio, chwilio

Cychwyniad yr ystad[golygu]

Roedd Ystad Lleuar yn ystad annibynnol nes iddi gael ei huno ag Ystad Glynllifon, wedi i'r teulu oedd yn berchen arni fynd yn fethdalwyr. Yr aelod cyntaf o'r teulu y mae cofnod ohono yw William Glynne, Lleuar, Sarsiant yn y Gyfraith dan Harri VIII - a briododd wyres anghyfreithlon Harri Tudur (Harri VII). Dichon iddo etifeddu tiroedd Leuar oddi wrth ei dad, Robert ap Meredydd, Glynllifon, a bu ychwanegu at y rhain gan ei ddisgynyddion. Ym 1660, ar farwolaeth ei or-ŵyr, pasiodd y tiroedd i'w ferch Mary Glynn (1633-1676), gwraig George Twisleton. Ar ôl marwolaeth ei ŵyr (George rhif III) ym 1732 pasiodd y tiroedd i ŵr ei or-wyres Mary a'i gŵr, y Cadben William Ridsdale, Ripon, Swydd Efrog, ac yntau'n eu gwerthu i Thomas Wynn, A.S., Glynllifon. Yn y cyfamser, yr oedd y teulu wedi morgeisio llawer o'r tir gan eu bod yn wynebu dyledion mawr, a rhaid hefyd oedd setlo'r dyledion. Trwy hyn, ailunwyd rhai o diroedd cynharaf y Glynniaid efo'r prif ystad.[1]

Rhaid cofio fod ystadau'n grynoadau organig o nifer o ddarnau o eiddo a thrwy'r canrifoedd bu llawer o werthu, prynu, cymynu, morgeisio a chyfnewid ac felly nid yw manylion unrhyw ystad yn aros yn gyson am byth. Mae'r manylion isod yn dod o restr o eiddo, rhenti, tenantiaid a dyledion rhent a anfonwyd at Thomas Wynn, A.S. pan oedd yn ei dŷ yn Stryd Warwig, Golden Square, Llundain ym 1724.[2] Ym 1729, fe brynodd Wynn y morgeisi ar y tir oddi ar y sawl oedd wedi benthyg arian i George Twisleton, sef Samuel Shepheard.

Tiroedd yr ystad ym 1724[golygu]

Yn ogystal â thiroedd a fferm Lleuar ei hun, mae'r canlynol ar y rhestr o 1724 y soniwyd amdani uchod:

Plwyf Clynnog Fawr[golygu]

  • Clynnog Plas
  • 3 thŷ a'u gerddi yng Nglynnog Fawr
  • Pennarth
  • Cilcoed
  • Carreg Boeth
  • Tŷ Coch
  • yr efail yng Nghlynnog Fawr
  • Penybryn
  • Ynys Wyddel
  • Maesog
  • Brynhafod Bach
  • Bryn Evan
  • Henbant
  • 2 ddaliad Cors-y-wlad
  • Cae hir
  • Tŷ (ac efallai gweithdy) ar gyfer wehydd
  • Tŷ Glas
  • Ynys yr arch
  • Brysgyni
  • Glan-y-môr
  • Parc Bach
  • Pen Rhiwiau
  • Melin Glan-y-môr

Plwyf Llanaelhaearn[golygu]

  • Moelfre Fawr
  • Tyddyn y Drain
  • Cae'r Wrach
  • Cors y Ceiliau
  • Caeau Duon
  • Llawr Sychnant
  • Tyddyn Hir

Plwyf Llandwrog[golygu]

  • tir gan Rowland John Rowland
  • rhan o gae ("quillet") gan William Jones
  • rhent gan Humphrey Meredydd, ysw.

Plwyf Llanllyfni[golygu]

  • Dolgau
  • Llwydcoed Bach

Plwyf Llanwnda[golygu]

  • Crynnant
  • Gwredog

ac, y tu allan i ffinau Uwchgwyrfai,

Tref Caernarfon[golygu]

  • o leiaf 14 o dai
  • Boot (efallai Tafarn y Boot)
  • Vaenol House
  • cae o fewn ffiniau'r dref
  • tanerdy

Plwyf Llangelynnin[golygu]

  • Gynnal
  • rhent oddi wrth Felin Ariannus
  • Rhiw
  • eiddo yn nwylo Elizabeth Roberts.

Tiroedd ychwanegol a enwyd ym 1675[golygu]

Hanner canrif yn gynt, pan oedd yr ail George Twisleton yn priodi Margaret Griffith, merch Cefnamlwch yn Nhudweiliog ym 1675, lluniwyd cytundeb yn nodi'r tiroedd o eiddo teulu Twisleton a fyddai'n cael eu rhoi i unrhyw blant a enid i'r uniad maes o law.[3] Rhestrir bron y cwbl o'r eiddo uchod, ond hefyd nifer sylweddol o ffermydd ac ati'n ychwanegol. Gall fod rhai o'r rhain wedi cael eu huno â ffermydd mwy neu wedi eu gwerthu. Fodd bynnag, o gyfuno'r rhestr isod gyda'r un uchod o 1724, gellir gweld braslun o ehangder Ystad Lleuar ar ei gorau, cyn i drafferthion ariannol goresgyn y teulu. Nid oedd yn ystad fachan ychwaith; er nad oes nodyn o'r nifer o aceri, cofied mai tad Margaret Griffith, sef William Griffith o Lŷn, oedd y dyn cyfoethocaf y mae cofnod ohono yn y sir yn ystod y 17g.[4]

Plwyf Clynnog Fawr[golygu]

  • Melin Clynnog (ond ai hon yw'r un felin â Melin Glan-y-môr a enwyd ym 1724?)
  • Tyddyn y Gors
  • Caeau Mwynion
  • Bryn-waun
  • Cae yn y Morfa
  • Penrhyn y Fonwent
  • Buarthau

Plwyf Llanaelhaearn[golygu]

  • Tir Du
  • Bryn Brych

Plwyf Llandwrog[golygu]

  • Ffrwd yr Ysgyfarnog
  • Hafod Iwan (ai Hafod Ifan yw hwn i fod?)
  • rhent yn deillio o Gae Coch

Plwyf Llanwnda[golygu]

  • rhent yn deillio o Bengwern

ac, y tu allan i ffiniau Uwchgwyrfai:

Plwyf Maenol Bangor[golygu]

  • Berllan Bach
  • Tir y Glyn
  • tir yn nwylo Evan Griffith y Gog (ym 1675)

Trefgordd Castell, Dyffryn Conwy[golygu]

  • rhent yn deillio o Gwerglodd y Sarsiant
  • melin yn nhref Castell
  • Tyddyn y Gweddiwr
  • Tyddyn y Glyn
  • Y Ro

Trefgordd Gwedir[golygu]

  • rhent yn deillio o'r Gwige

Cyfeiriadau[golygu]

  1. J.E. Griffith, Pedigrees of Anglesey and Carnarvonshire Families, (Horncastle, 1914), tt.172-3, 271.
  2. Archifdy Caernarfon, XD2/7634
  3. Archifdy Caernarfon, XD2/7555
  4. G.H. Williams, A Study of Caernarfonshire Probate Records, 1630-1690, (Traethawd MA, Bangor, 1973)