Yn golygu Y Groeslon

Neidio i: llywio, chwilio

Dalier sylw: Nid ydych wedi mewngofnodi. Fe fydd eich cyfeiriad IP yn ymddangos ar hanes golygu'r dudalen hon. Gallwch ddewis cuddio'ch cyfeiriad IP drwy greu cyfrif (a mewngofnodi) cyn golygu.

Gellir dadwneud y golygiad. Byddwch gystal â gwirio'r gymhariaeth isod i sicrhau mai dyma sydd arnoch eisiau gwneud, ac yna rhowch y newidiadau ar gadw i gwblhau'r gwaith o ddadwneud y golygiad.
Diwygiad cyfoes Eich testun
Llinell 1: Llinell 1:
Pentref sydd wedi cael ei enwi oherwydd ei safle yw '''Y Groeslon'''. Fe saif lle mae'r hen lôn fynydd sydd yn rhedeg ar hyd plwyf [[Llandwrog]] o'r myndd-dir i lawr at yr iseldir gerllaw'r môr yn croesi'r ffordd fawr, sef yr hen ffordd dyrpeg rhwng Caernarfon a Phorthmadog.
+
Pentref sydd wedi cael ei enwi oherwydd ei safle yw '''Y Groeslon'''. Fe saif lle mae'r hen lôn fynydd sydd yn rhedeg ar hyd plwyf [[Llandwrog]] o'r myndd-dir i lawr at yr iseldir gerllaw'r môr yn croesi'r ffordd fawr, sef yr hen ffordd dyrpeg rhwng Caernarfon a Phorthmadog.  
 
 
==Daeareg a nodweddion ffisegol==
 
Gweler erthygl ar wahân ar [[Daeareg ardal y Groeslon]].
 
  
 
==Hanes cynnar y pentref==
 
==Hanes cynnar y pentref==
Ychydig o dai oedd yma cyn dyfodiad y rheilffordd, ac felly codwyd capel ([[Capel Brynrodyn (MC)]]) hanner ffordd rhwng treflan Y Groeslon, fel yr oedd ar ddechrau'r 19g a threflan y [[Dolydd]], yn ôl hanesydd y Methodistiaid Calfinaidd, William Hobley. I ddechrau, roedd nifer o ffermydd yn y cylch: Y Grugan, Cae Iago,Tyddyn Dafydd, Talar Siencyn a Llwyn Gwalch. Cododd stori werin mai ffermwr cefnog a rannai ei dir ymysg ei feibion oedd yn gyfrifol am nifer o'r enwau hyn - gan iddo adael Cae i Iago, Tyddyn i Dafydd, Talar i Siencyn a Llwyn i'r gwalch (sef y mab ieuengaf)! Yn uwch i fyny'r allt o'r briffordd, datbygodd gasgliad o dyddynod ar rostir corsiog [[Rhosnenan]] (lle mae ystadau Cae Sarn, Y Garreg a'r [[Ysgol Y Groeslon|ysgol]] erbyn heddiw, a'r tir i'r Gogledd o'r fan honno i gyfeiriad Brynffynnon).
+
Ychydig o dai oedd yma cyn dyfodiad y rheilffordd, ac felly codwyd capel ([[Capel Brynrodyn (MC)]]) hanner ffordd rhwng treflan Y Groeslon, fel yr oedd ar ddechrau'r 19g a threflan y [[Dolydd]], yn ôl hanesydd y Methodistiaid Calfinaidd, William Hobley. I ddechrau, roedd nifer o ffermydd yn y cylch: Y Grugan, Cae Iago,Tyddyn Dafydd, Talar Siencyn a Llwyn Gwalch. Cododd stori werin mai ffermwr cefnog a rannai ei dir ymysg ei feibion oedd yn gyfrifol am nifer o'r enwau hyn - gan iddo adael Cae i Iago, Tyddyn i Dafydd, Talar i Siencyn a Llwyn i'r gwalch (sef y mab ieuengaf)! Yn uwch i fyny'r allt o'r briffordd, datbygodd gasgliad o dyddynod ar rostir corsiog [[Rhosnenan]] (lle mae ystadau Cae Sarn, Y garreg a'r [[Ysgol Y Groeslon|ysgol]] erbyn heddiw, ac i'r tir i'r Gogledd o'r fan honno i gyfeiriad Brynffynnon.
 
 
==Crefydd==
 
Roedd nifer o addoldai yn y pentref. Gweler dan eu henwau am erthyglau llawn amdanynt.
 
 
 
Y cyntaf i'w agor efallai oedd [[Capel Bryn'rodyn (MC)]].
 
Y capeli eraill eraill oedd:
 
* [[Capel Brynrhos (MC), Y Groeslon|Capel Brynrhos (MC)]].
 
* [[Capel Gosen (A), Y Groeslon|Capel Gosen (A)]].
 
* [[Capel Ramoth (B), Y Groeslon|Capel Ramoth (B)]].
 
 
 
Unwyd capeli Brynrhos a Bryn'rodyn dan enw Capel y Bryn tua 2007, ond fe gaewyd yr achos ym mis Gorffennaf 2018.
 
 
 
Gwerthwyd Capel Gosen yn ystod 2018, gan fod yr adeilad wedi bod yn anniogel ers rhai blynyddoedd. Bellach, mae cynulleidfa'r Annibynwyr yn y pentref yn cwrdd yn y Neuadd Goffa, a dyma'r unig 'gapel' sydd yn dal ar agor yn y pentref.
 
 
 
Roedd eglwys ar gyfer rhannau uchaf plwyf [[Llandwrog]], [[Eglwys Sant Thomas, Y Groeslon]], wedi ei godi ym 1852-3 ger fferm Cefn-nen. Er bod mynwent ynd al yno, chwalwyd yr eglwys ar ôl ei chau. Codwyd ficerdy ger Tal-y-llyn. Roedd neuadd gwrdd, Ystafell yr Eglwys, a oedd gynt yn adeilad yr Annibynwyr, "Gosen Bach", wrth drofa ger Tal-y-llyn. Mae bellach yn cael ei ddefnyddio fel siop ddillad priodas a depo nwy.
 
  
 
==Masnach a busnes==
 
==Masnach a busnes==
Pan agorodd [[Rheilffordd Nantlle]] arhosfan wrth y groesffordd ym 1856, dechreuodd y pentref modern dyfu oddi amgylch yr orsaf ac i fyny'r allt, a chynyddai'r tyfu wedi i'r rheilffordd fawr ddod gan agor yr [[Gorsaf reilffordd Y Groeslon|orsaf]] ym 1867. Yn fuan wedyn daeth y Groeslon yn gyrchfan i bobl y plwyf i gyd oedd am ddal tren neu ddanfon neu gasglu nwyddau a gludid ar y lein. Am flynyddoedd hyd at 1905, dynodwyd y Groeslon yn "R.S.O.", sef ''railway sub office'' neu fan i ble cyrchid eitemau post gan y rheilffordd yn uniongyrchol heb iddynt gael eu didoli', gyntaf gan y prif swyddfa leol (Caernarfon). Byddai'r is-swyddfa reilffordd leol wedyn eu didoli a'u hanfon allan, a gwelir "Groeslon RSO" yn aml ar hen amlenni a chardiau post.<ref>http://gbstamp.co.uk/article/gb-railway-sub-offices-and-postmarks-421.html. Cyrchwyd 29.12.2017.</ref>
+
Pan agorodd [[Cwmni Rheilffordd Nantlle]] arhosfan wrth y groesffordd ym 1856, dechreuodd y pentref modern dyfu oddi amgylch yr orsaf ac i fyny'r allt, a chynyddai'r tyfu wedi i'r rheilffordd fawr ddod gan agor yr [[Gorsaf reilffordd Y Groeslon|orsaf]] ym 1867. Yn fuan wedyn daeth y Groeslon yn gyrchfan i bobl y plwyf i gyd oedd am ddal tren neu ddanfon neu gasglu nwyddau a gludid ar y lein. Am flynyddoedd hyd at 1905, dynodwyd y Groeslon yn "R.S.O.", sef ''railway sub office'' neu fan i ble cyrchid eitemau post gan y rheilffordd yn uniongyrchol heb iddynt gael eu didoli', gyntaf gan y prif swyddfa leol (Caernarfon). Byddai'r is-swyddfa reilffordd leol wedyn eu didoli a'u hanfon allan, a gwelir "Groeslon RSO" yn aml ar hen amlenni a chardiau post.<ref>http://gbstamp.co.uk/article/gb-railway-sub-offices-and-postmarks-421.html. Cyrchwyd 29.12.2017</ref>
 
 
Tyfodd rôl fasnachol y pentref ymhellach gyda dwy dafarn o bobtu'r lôn a arweiniai dros grosin y rheilffordd, sef Y Grugan Arms (sydd bellach wedi ei dymchwel) a'r Llanfair Arms, a agorwyd ym 1841 ac a enwyd ar ôl tirfeddiannwyr y safle ger y rheilffordd, sef Ystad Llanfair-isgaer, ond sy'n cael ei hadnabod ar dafod lleferydd fel [[Tafarn Pen Nionyn|y Pen Nionyn]],  Dywedir fod Groeslon House wedi bod yn dafarn hefyd ar un adeg.
 
 
 
Roedd yno swyddfa bost a siopau - rhyw 26 ohonynt yn ôl y sôn, gan gynnwys barbwr a dwy fecws. Mor diweddar â'r 1980au, roedd siop ddillad, siop drin gwallt, ail siop nwyddau cyffredinol a siop ffrwythau a llysiau yn dal i fynd. Fe gaeodd swyddfa bost a siop olaf y pentref yn 2014 (er i siop a swyddfa bost newydd agor yn y [[Dolydd]] tua'r un pryd).<ref>Wenna Williams (gol.) ''Hanes y Groeslon'', tt.63-73.</ref>
 
 
 
Mae erthygl sylweddol ar [[Siopau'r Groeslon]] hefyd ar gael ar y Cof, sydd yn rhoi llawer mwy o fanylion.
 
 
 
Roedd y pentref a'r ardal hefyd yn gartref i nifer o fusnesau a fyddai'n cwrdd ag anghenion yr ardal, yn wasanaethau ac yn fân weithfeydd gwaithgynhyrchu. Dyma restr o'r busnesau a fu'n weithgar am gyfnod o leiaf ers 1900<ref>Gwybodaeth leol wedi ei chywain gan Mrs Mari Vaughan Jones</ref>:
 
 
 
* Gweithdy adeiladydd yn Rhes Glynllifon.
 
* Y Becws, a fu wedyn yn weithdy teiliwr ac yn weithdy gwneud hetiau cyn troi'n ôl yn fecws.
 
* Gorsaf betrol, modurdy a gefail gan Owen parry, wrth ochr [[Tafarn y Llanfair Arms]] lle buodd yn dafarnwr.
 
* Lladd-dy yn Lleiniau.
 
* Lladd-dy yn Nolnennan.
 
* [[Gwaith Llechi Inigo Jones]], neu "Injan Grafog" ar dafod leferydd. Fe'i elwir hefyd yn ffurfiol yn "Tudor Slate Works".
 
* [[Gwaith Llechi Llifon]], sef Gwaith Hafod y Nant, a elwid "Yr Injan".
 
* [[Ffatri Tryfan]], sef melin wlân  [[Maes Tryfan]].
 
* [[Melin Forgan]], melin flawd.
 
* [[Melin Llwyn-y-gwalch]], melin flawd.
 
* Gefail yn 1, Rhes Gosen.
 
* Gefail yn y Gwynllys.
 
* Gefail yn y Garreg Fawr.
 
* Gof arian yn Rhoslan.
 
* Iard lo, sydd bellach hefyd yn gwerthu hen bethau pensaernïol a defnyddiau adeiladu wedi'u hadfeddiannu.
 
* Gweithdy seiri coed a seiri maen yn Nhŷ Popty.
 
* Gweithdy saer coed (D.J. Roberts) yn Gladstone House.
 
* Gweithdy saer coed (John Williams) yn Rhes Gladstone.
 
* Gweithdy gof addurniadol (David Palmer) ym Mhenrhos.
 
* Saer ac adeiladwr (William Jones) yn Nhŷ Coch.
 
 
 
==Enwogion y pentref==
 
* [[Tom Huws]], prifardd
 
* [[John Gwilym Jones]], dramodydd a darlithydd
 
* [[Brian Owen]], adroddwr arobryn
 
* [[John Roberts]], trefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol
 
* [[Morris T. Williams]], argraffydd
 
 
 
{{eginyn}}
 
 
 
==Cyfeiriadau==
 
  
{{cyfeiriadau}}
+
Tyfodd rôl fasnachol y pentref ymhellach gyda dwy dafarn, sef Y Llanfair Arms, a agorwyd ym 1841 ac a enwyd ar ôl tirfeddiannwyr y safle ger y rheilffordd, sef Ystad Llanfair-isgaer, ond sy'n cael ei hadbod ar dafod lleferydd fel y [[Pen-nionyn]]; a'r Grugan Arms, o bobtu'r lôn a arweiniai dros crosin y rheilffordd. Dywedir fod Groeslon House wedi bod yn dafarn hefyd ar un adeg.
  
[[Categori:Pentrefi a threflannau]]
+
Roedd yno swyddfa bost a siopau - rhyw 26 ohonynt yn ôl y sôn, gan gynnwys barbwr a dwy fecws. Mor diweddar â'r 1980au, roedd siop ddillad, siop drin gwallt, ail siop nwyddau cyffredinol a siop ffrwythau a llysiau yn dal i fynd. Fe gaeodd swyddfa bost a siop olaf y pentref yn 2014 (er i siop a swyddfa bost newydd agor yn y [[Dolydd]] tua'r un pryd).

Mae pob cyfraniad i Cof y Cwmwd yn cael ei ryddhau o dan termau'r Drwydded Ddogfen Rhydd (Comin Creu) (gwelwch Prosiect:Hawlfraint am fanylion). Os nad ydych chi'n fodlon i'ch gwaith gael ei olygu heb drugaredd, neu i gopïau ymddangos ar draws y we, peidiwch a'i gyfrannu yma.
Rydych chi'n cadarnhau mai chi yw awdur y cyfraniad, neu eich bod chi wedi'i gopïo o'r parth cyhoeddus (public domain) neu rywle rhydd tebyg. Nid yw'r mwyafrif o wefannau yn y parth cyhoeddus.

PEIDIWCH Â CHYFRANNU GWAITH O DAN HAWLFRAINT HEB GANIATÂD!

Diddymu | Help gyda golygu (yn agor mewn ffenest newydd)

Defnyddir y nodiadau hyn yn y dudalen hon: